Ziyini Izibongo?
Izibongo ziwubugagu obunobunkondlo.
- Imbongi isuke itusa noma ihlaba amaphutha enziwa yinkosi, umuntu, noma into engaphili eyinayayo.
- Uma kuhaywa inkosi, imbongi igqala ibonge amakhosi oselwa ngokulandelana kwawo ize izome ngenkosi ebusayo ngaleso sikhathi.
- Lokhu kubongwa kwamakhosi oselwa kungafaniswa nokuvula ngomthandazo ngokolimi lwanamuhla.
Isakhiwo Sangaphandle Sezibongo
Imvumelwano
Imvumelwano iwukuphindwa kwemisindo ethile ezindaweni ezithile emigqeni yenkondlo. Lokhu kuphindwa kwemisindo kungaba:
- ekuqaleni kwemigqa (imvumelwano siqalo)
- maphakathi
- nasekugcineni kwemigqa (imvumelwano sigcino)
Kuyalekelela ekuqiniseni umqondo wezibongo.
Isibonelo:
USomngeni
Umathanga kawahlangani, Ahlangana ngokubon’ umyeni.
Imvumelwano siqalo:
Uyishaye yanyusa iSabiza
Umathanga kawahlangani
Imvumelwano sigcino:
UPhoko-phalala kaMaqhwakazi,
Angibonanga’ uphoko ukuphalala.
Ukuxhumana
- Ukuxhumana okusekuqaleni: igama noma ingxenye yalo iphindwe ekuqaleni kwemigqa elandelanayo.
- Ukuxhumana okuyingxemu: igama noma ingxenye yalo iphindwe emigqeni elandelanayo kodwa yangalandelana.
Isibonelo sokuxhumana okusekuqaleni:
USontanti onjengowakwaGwazana.
USontanti kayidl’ inkom’ enezimpondo.
Isibonelo sokuxhumana okuyingxemu:
UPhoko-phalala kaMaqhwakazi,
Angibonanga’ uphoko ukuphalala.
Ziyini Izibongo Zamakhosi?
Izibongo zamakhosi ziwuhlobo lwezinkondlo ezibhala impilo yenkosi ethile.
- Zibonga indlela inkosi ekhokhela ngayo isizwe.
- Ziveza ubuhle noma ububi benkosi, ubuqhawe noma ubugwala.
- Zingaphinde zisole lapho inkosi ingaziphathi kahle.
Imbongi yayinelungelo lokukhuluma iqiniso – ngisho noma lingabukeki kahle.
Ngokwesibonelo ngezikaTshaka, imbongi yathi:
Buya Mgengi, indaba usuyenzile
UZwide umphendul’s isigcwelegcwele,
Namuhla futhi usuphendul’ indodana.
Zisetshenziswa Nini Izibongo?
Izibongo zamakhosi zazisetshenziswa ngezikhathi ezinkulu zesizwe:
- Eminyakeni yokwethwasa noma enxwala
- Uma ibutho lisilwa impi – zazikhuthaza amadoda empini
- Uma isizwe sibonga noma sithethela
Isibonelo:
Okhangel’ ezansi naMadungela,
Izinkomo zawoSihayo zabuya,
Kwaye kwalandela nezikaMafongosi.
Izici Ezihlukanisa Izibongo Nezinkondlo Zesikole
- Izibongo zinde kakhulu kunezinkondlo zesikole
- Ziqukethe imbali yonke yesizwe
- Zigxile enkosini eyodwa kuphela
- Zinamagama ajulile, zisebenzisa inkulumo echophelelayo
Isibonelo:
Isilwan’ esavukel’ abantu ekweneni.
Lena iyingxenye yezibongo zikaTshaka echaza indlela ayevela ngayo esibulalayo.
Izitayela Ezisetshenziswa Ezibongweni Zamakhosi
- Zisebenzisa imizila yokukhalela kanye nemizila yokuvuma (parallelism)
- Lokhu kwenza izibongo zizwe njengokuthi uzulu uyaphendula noma uyavuma ngesikhathi imbongi ikhuluma
Isibonelo:
Uteku lwabafazi bakwaNomgabi
Betekula behlez’ emlovini,
Beth’ iShaka kakubusa,
Kakubankosi!
Izibongo zisebenzisa futhi:
- Ubungoma
- Ukuphindaphinda amazwi ekuqaleni kwenkulumo
Isibonelo:
UDlungwane KaNdaba
UDlungwane wemBelebele

